شنبه , ۳۰ شهریور ۱۳۹۸
  • گواهینامه پذیرش مقاله علمی و پژوهشی

    بر طبق این گواهینامه، مقاله علمی و پژوهشی "ارزیابی موسیقی دوران مصر باستان" در همایش بین المللی شرق شناسی، تاریخ و ادبیات پارسی" که در دانشگاه دولتی یروان کشور ارمنستان برگزار گردید، مورد پذیرش قرار گرفته است و از تلاش های استاد محمدرضا طاهرخانی در این پژوهش تقدیر شد.

ارزیابی موسیقی دوران مصر باستان

ارزیابی موسیقی دوران مصر باستان

چکیده

در رابطه با سالهای پیش از هزاره ی دوم قبل از میلاد در دوران مصر باستان، عموما ممکن است هر کس به تناسب آگاهی خود، آن مردمان را تا حدودی محکوم به هر نوع نفسانیت طلبی، توحّش گری، بردگی، سلطه و جنگ کند. اگرچه متاسفانه خیلی از این رویداد های تاسف بار در آن دوران حقیقتاً وجود داشته است اما این موارد همه ی حقایق آن دوران نمی باشد و مصر باستان در کنار این موارد، دست آوردهای خوبی نیز داشته است که در اینجا به یکی از این دستاوردهای آنها به تفصیل خواهیم پرداخت. در ادامه بدون در نظر گرفتن نکات تاسف بار عنوان شده، تنها با بررسی علمی دست آوردهای مثبت مصر باستان در رشته ی موسیقی خواهیم پرداخت. در این راستا به مراحل چگونگی پیدایش، مسیر رشد و در نهایت تکامل موسیقی آنها به تناسب محدودیت های موجود آن اعصار پرداخته خواهد شد. در نهایت ملاحظه خواهد شد دست آورد های حیرت آور موسیقی آنها، با احتساب اقتضای زمانی و جمیع جوانب شرایط موجود در آن دوران، تا چه میزان دارای اهمیت بوده است و آنها انواع ابتدایی مباحث مهم آهنگسازی را چگونه پایه گذاری کرده اند که می توان به هریک از آنها تاملی بی اندازه داشت.

مقدمه

شاید وقتی صحبت از مصر باستان در چند هزار سال قبل از میلاد مسیح به میان می آید معمولا ذهنیت قالب عموم افراد این باشد که آنان زندگی بدوی ای برده دار داشته اند و کاملا مشغول سپری کردن روزگار خود با تامین کردن نیازهای نفسانی و خورد خوراک بودند که صاحب های قدرت آن با جنگ، سلطه و توحّش های خاص خود به خواسته های خود دست پیدا می کردند. متاسفانه اینها حقایق تردید ناپذیر آن دوران هستند و بدی آنها قابل توجیه با هیچ چیز نمی تواند باشد. اما به هر صورت در آن دوران دست آوردهای شایانی نیز به دست آمده است. زمانی که هنر و موسیقی آن عصر را با توجه به اقتضاهای زمانی به صورت علمی بررسی می کنیم، مشاهده خواهد شد که در کنار این اعمال نا شایسته، آنها در عین حال مردمان متمدنی نیز بوده اند و کاملا مسیرهایی که در راستای اعتلای موسیقی توسط آنها پیموده شده به تناسب جمیع جوانب تا چه میزان نیز برپایه ی اندیشه و آگاهی بوده است. در ادامه مشاهده خواهد شد که مصریان باستان با بهره گیری هوشمندانه از دست آوردهای دیگر اقوام در راستای تکمیل موسیقی خود که عموما در راستای خواستگاه های فرعون ها و معابد پیشروی می کرده، به موسیقی ای در منطقه ی خود دست یابی پیدا کردند که نه تنها دارای آوازها و همراهی آن با سازهای مختلف در حالت های ابتدایی پلی فونیک دست یافتند، بلکه در اعصار بعد بر موسیقی خیلی اقوام دیگر تاثیر گذار شدند.

وقتی صحبت از مصر باستان می شود چه ذهنیت ای در شما قالب می شود؟ آیا شما نیز آنان را تنها مردمانی برده و برده دار ابتدایی می دانید که بزرگترین دغدغه و مشغله ی آنها تامین نیازهای نفسانی، سلطه گر و جنگ طلب بوده اند؟ آیا مردمانی که حدود ۴ هزار سال پیش خرد آنها به حدی می رسد که سازهایی را خلق می کنند و توسعه می دهند و ترکیب بندی های آوازی را ایجاد می کنند که توانایی تولید چند خط ملودیک را به صورت همزمان می داشت، می توانند مردمان بی فرهنگی باشند که تمام عمر خود را تنها مشغول نفسانیت طلبی و توحّش گری سپری کرده باشند؟

وقتی در دانش باستان شناسی صحبت از “شرق” می شود، منظور سرزمین هایی است که در پهنه ای گسترده از مصر تا چین وجود داشته اند که به دلایلی مثل دره های حاصلخیز و شرایط طبیعی مناسب، سبب ازدیاد جمعیت و اجتماعات اولیه انسانی شده اند. از آخرین مراحل دوره ی نوسنگی، در برخی از این نقاط شهرنشینی، پیدایش طبقات و در نهایت تشکیل دولتها شکل گرفت. از نظر تاریخی، آغاز پیدایش دولت را در مناطق سومر، بابل، آشور، کلده، مصر، هندوستان و چین می توان دانست که هر یک به توان خود دایره نفوذ خود را به اطراف و اکناف گسترش دادند تا اینکه در مناطقی در جوار خود، این تمدن ها با یکدیگر در آمیختند و فرهنگ و دست آورد های هر یک با دیگری ادغام گردید.

موسیقی ابتدایی به خودی خود عرصه ای وسیع و مجذوب کننده برای کاوش به شمار می آید و ما از موسیقی کهن شناخت بسیار کمی داریم. با استناد بر اصول هر یک از فنون و مکاتب مختلف، توضیح تاریخ اصیل موسیقی برای هر یک از فونوگرام ها (آوانگاشت) و ایده ئوگرام ها (تصویر نگاشت) که از آن دوران به جای مانده، امروزه بسیار بحث بر انگیز است و علوم مختلف بر اساس دانش و اصول خود، تفاسیر خاص خود را برای هریک از مستندات به دست آمده دارند. شاید این محدودیت ها سبب آن شود هر نوع بررسی ای در این رابطه نتیجه گیری های درخور وسیعی نداشته باشد، اما از طرفی دیگر کند و کاو در این باره معمولا توسط افرادی مجربی بایستی انجام شود که در حیطه ی تخصصی خود دانش و نگرش وسیعی دارند چون آنها بایستی با تکیه بر دانش های خود چیزی را از دل هیچ چیز کاوش کنند، در نتیجه حتی دست آورد های اندک در این رابطه از اهمیت بالایی برخوردار است. در چنین کاوش هایی منابع تحقیقاتی عموما نقاشی های دیواری به جای مانده و نقش برجسته ها می باشند که به همت باستان شناسان برجسته ی معاصر کشف شده اند.

مصر باستان که از نخستین تمدن های تاریخ به شمار می رود در آغاز در کنار رود و دره ی نیل به وجود آمد. طغیان های سالانه ی نیل، موجب باروری و حاصلخیزی سرزمین مصر می گردید و در همین منطقه، نخستین جامعه ی متشکل دولتمدار، همزمان با دوران نوسنگی و اواخر آن پدیدار گشت. در عرصه ی موسیقی، یک رشته عوامل مساعد داخلی و خارجی به این هنر مصری شکل داده و در نهایت آن را اعتلا بخشیدند. اقوام حامی ساکن در دره ی نیل، از قدیم ترین زمان ها مردمی کشاورز محسوب می شدند در نتیجه برخی از آلات و سازهای آنها جنبه ی عملی و فایده جویانه داشته است. مثلا کشاورزان قاشقک های چوبی (دو تکه چوب میان تهی) داشتند که برای فراری دادن پرندگان مزاحم از مزارع خود می نواختند. همچنین این وسیله برای تشجیع کارگران و کشاورزان به هنگام کار نیز کاربرد داشت. بعد ها این وسیله به ابزاری برای ریتم دادن به موسیقی و رقص به کار می رفت و حتی تا به امروز در موسیقی مصر به همین صورت به کار می رود.

از طرفی دیگر در دوران مصر باستان و از اوایل هزاره ی چهارم پیش از میلاد، دست آوردهای بیگانگان غیر مصری از طریق برقراری ارتباط با آنها، که به دلایلی تجاری، جنگ و سلطه به مصر ورود پیدا کرده و در آن نفوذ کرده است که تا دو هزار و هفتصد سال پیش از میلاد نیز ادامه داشت. از این رو ارتباط فرهنگی و موسیقی با دیگر اقوام و ملت ها باعث رشد فرهنگ و موسیقی این کشور گردید، شباهت سازها در این دوره به خوبی موید این مورد می باشد. بین النهرین از میان این اقوام، بیشترین تاثیر را از لحاظ هر دست آوردی به مصر منتقل کرد.

بین النهرین به دلیلی که از نظر موسیقی به مرحله ی رشد و تکامل خود رسیده بود، شدیدا بر موسیقی مصر تاثیر گذاشت. تا جایی که در دوره ای رقص و موسیقی جدیدی توسط دختران رقصنده و خواننده ای که به دربار فراعنه هدیه شده بودند، در این کشور متداول گشت و بر ظرافت موسیقی مصر افزود. به مرور رقص و آواز این دختران به معابد مصری راه یافت و کم کم مراسم مذهبی توسط زنان اجرا شد. نقش برجسته های پر شماری از سلسله ی V، که کمابیش هم دوره ی مقابر سلطنتی اور (از مهم ترین شهر های سومریان در هزاره ی چهارم و سوم پیش از میلاد) هستند، سازهایی خویشاوند با سازهای بین النهرینی را نشان می دهند. با این حال شایان به ذکر است موسیقی بین النهرین به مراتب از موسیقی خود مصریان غنی تر و از رنگ آمیزی بیشتری برخوردار بود.

طبعا از برخورد این دو عامل داخلی و خارجی، جریانی از یک فرهنگ نوین و متفاوت در آن دوران به وجود آمد. از طرفی دیگر در حدود سالهای ۲۹۰۰ پیش از میلاد دولتی واحد در آن خطه تشکیل شد و سرتاسر مصر تحت حاکمیت سلطنت واحدی موسوم به سلطنت کهن درآمد که در این دوران سنت موسیقایی مصر در اوج اعتلا قرار می گیرد.

در این سرزمین کاهنان و در راس آنان، فراعنه، در مرکز قدرت قرار داشتند و نظامی برده دار را اداره می کردند. صاحبان قدرت در حالی که تنها پنج درصد مردم را تشکیل می دادند، صاحبان اصلی مواد تولید شده ی آن به شمار می رفتند. در دوران قدرت فراعنه، کار به جایی رسیده بود که هر فرعون، خود را یا خدا معرفی کرده و یا دست کم خود را نماینده ی خدا می دانست و معرفی می کرد و کاهنان نیز به رسیدگی امور مالی و حفظ اموال او می پرداختند، با چنین شرایطی طبعا موسیقی درباری با سنت های معابد ارتباط نزدیک داشت.

در جامعه ی مصر، به خاطر اختلاف شدید طبقاتی و مناسبات حاکم بر آن، کارهای سنگین و طاقت فرسا را بر دوش بردگان و فقرا می گذاشتند. بنابراین هر کار عملی در نظر حاکمیت و به زعم مباشران آنها، کاری پست شمرده می شد. از این رو در میان اشکال هنری، آنهایی که در آفرینش شان به اندیشیدن نیاز بود، هنری وابسته به دربار و اغنیا می گردید و برعکس آن، هنری که در آفرینش و خلاقیت به کاری عملی نیاز داشت، به طبقات پایین جامعه تعلق پیدا می کرد. بنابراین با این تفاسیر شاعران در کنار طبقه ی مرفه قرار می گرفتند، در حالی که مجسمه سازان، نقاشان و نوازندگان در جوار اقشار پایین جای داشتند، ولی با این حال نوازندگان درباری از قدیم ترین زمان ها از امتیازات و مقامات ویژه ای نیز برخوردار بودند.

شما می توانید متن کامل این مقاله را از طریق لینک های زیر دریافت و مطالعه بفرمائید:

پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی

مرجع دانش (سیویلیکا)